Η νίκη του Lula da Silva στη Βραζιλία κι η εκλογική ανατροπή στη Σερβία επαναφέρουν στο προσκήνιο τη μεγάλη γεωπολιτική συζήτηση των ημερών μας: το τέλος της αμερικανικής μονοπολικής κυριαρχίας κι η σταδιακή μετάβαση σε ένα πολυκεντρικό διεθνές σύστημα.
Οι εκλογές της 25ης Οκτωβρίου στη Βραζιλία και τη Σερβία είχαν εκ πρώτης όψεως ελάχιστα κοινά στοιχεία. Στη μία περίπτωση, ένας έμπειρος αριστερός ηγέτης επικράτησε σε μια από τις σημαντικότερες χώρες του «Παγκόσμιου Νότου». Στην άλλη, ένα φοιτητικό κίνημα ανέτρεψε το πολιτικό σύστημα που κυριαρχούσε επί δεκατέσσερα χρόνια στη βαλκανική χώρα. Ωστόσο, σε Μόσχα, Πεκίνο αλλά και σε αρκετές πρωτεύουσες της Ασίας, της Αφρικής και της Λατινικής Αμερικής, οι δύο αυτές εκλογικές αναμετρήσεις αντιμετωπίζονται ως μέρος μιας ευρύτερης διεργασίας: της σταδιακής μετατόπισης της παγκόσμιας πολιτικής από τη μονοπολική τάξη που διαμορφώθηκε μετά το 1991 προς ένα περισσότερο πολυκεντρικό σύστημα ισχύος.
Η μονοπολική στιγμή μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου
Για να κατανοήσει κανείς γιατί η λέξη «πολυπολισμός» βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο της διεθνούς συζήτησης, πρέπει να επιστρέψει στο 1991.
Η διάλυση της Ένωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών δε σήμανε απλώς το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.
Σήμανε και την εξαφάνιση του μοναδικού κράτους που μπορούσε να αμφισβητήσει γεωστρατηγικά τις Ηνωμένες Πολιτείες σε πλανητικό επίπεδο.
Για πρώτη φορά μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ουάσινγκτον βρέθηκε χωρίς ισότιμο γεωπολιτικό ανταγωνιστή.
Πολλοί Αμερικανοί αναλυτές μίλησαν τότε για τη «μονοπολική στιγμή» (unipolar moment), δηλαδή για μια περίοδο κατά την οποία οι ΗΠΑ διέθεταν στρατιωτική, οικονομική, τεχνολογική και διπλωματική υπεροχή χωρίς ιστορικό προηγούμενο.
Η δεκαετία του 1990 χαρακτηρίστηκε από τη διεύρυνση του ΝΑΤΟ, την αμερικανική ηγεμονία στους διεθνείς οργανισμούς, τις στρατιωτικοδιπλωματικές επεμβάσεις στα Βαλκάνια κι αργότερα από τους πολέμους στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ.
Για πολλούς παρατηρητές, το διεθνές σύστημα είχε αποκτήσει έναν κυρίαρχο πόλο γύρω από τον οποίο περιστρέφονταν οι εξελίξεις.
Οι ΗΠΑ ήταν ο ηγεμόνας.
Η αρχή της αμφισβήτησης
Ωστόσο, η μονοπολική περίοδος δε διήρκεσε όσο πίστευαν οι υποστηρικτές της.
Η άνοδος της Κίνας ως παγκόσμιας οικονομικής δύναμης, η επανεμφάνιση της Ρωσίας μετά τη δεκαετία του 1990 στις διεθνείς εξελίξεις, η ανάπτυξη της Ινδίας κι η ενίσχυση περιφερειακών δυνάμεων όπως η Βραζιλία, το Ιράν κι η Τουρκία άρχισαν να μεταβάλλουν σταδιακά τις ισορροπίες.
Συμβολικό σημείο καμπής θεωρείται από πολλούς η περίφημη ομιλία του Vladimir Putin στη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου το 2007.
Τότε ο Ρώσος πρόεδρος αμφισβήτησε ανοιχτά το αμερικανικό μοντέλο μονοπολικής κυριαρχίας, υποστηρίζοντας ότι ένας κόσμος που βασίζεται σε μία και μόνο Δύναμη είναι εγγενώς ασταθής.
Από εκείνο το σημείο κι έπειτα, η συζήτηση περί πολυπολικότητας άρχισε να αποκτά όλο και μεγαλύτερη βαρύτητα.
Τι είναι ο πολυπολισμός;
Παρά την ευρεία χρήση του όρου, ο πολυπολισμός δεν σημαίνει το ίδιο πράγμα για όλους.
Για τη Ρωσία και την ευρασιατική γεωπολιτική σχολή σκέψης σημαίνει κυρίως την ύπαρξη πολλών κέντρων-πόλων ισχύος που θα εμποδίζουν οποιαδήποτε χώρα να επιβάλλει μονομερώς τις αποφάσεις της στον υπόλοιπο κόσμο.
Για την Κίνα συνδέεται περισσότερο με την οικονομική πολυκεντρικότητα, την ενίσχυση του «Παγκόσμιου Νότου» και τη δημιουργία νέων δικτύων γεωοικονομικής συνεργασίας πέρα από τα παραδοσιακά Δυτικά κέντρα.
Για πολλές χώρες της Ασίας, της Αφρικής και της Λατινικής Αμερικής, ο πολυπολισμός σημαίνει κάτι ακόμη απλούστερο: περισσότερες επιλογές.
Η δυνατότητα να συνεργάζονται ταυτόχρονα με την Ουάσιγκτον, τις Βρυξέλλες, το Πεκίνο, τη Μόσχα ή άλλους περιφερειακούς γεωπολιτικούς παίκτες χωρίς να υποχρεώνονται να επιλέξουν αποκλειστικά ένα στρατόπεδο.
Οι BRICS κι η αναζήτηση μιας νέας ισορροπίας για το παγκόσμιο σύστημα
Σε αυτή τη συζήτηση ιδιαίτερη θέση κατέχει η ομάδα BRICS.
Αρχικά αποτελούμενη από τη Βραζιλία, τη Ρωσία, την Ινδία, την Κίνα και τη Νότια Αφρική, η ομάδα εξελίχθηκε σε έναν από τους βασικούς θεσμούς του λεγόμενου πολυπολικού κόσμου.
Οι BRICS δεν αποτελούν στρατιωτική συμμαχία.
Αποτελούν όμως μια πλατφόρμα μέσω της οποίας αναδυόμενες Δυνάμεις επιδιώκουν μεγαλύτερο ρόλο στην παγκόσμια οικονομία, μεγαλύτερη χρήση εθνικών νομισμάτων στις συναλλαγές και μικρότερη εξάρτηση από τους παραδοσιακούς Δυτικούς χρηματοπιστωτικούς θεσμούς.
Γι' αυτό και η Βραζιλία αντιμετωπίζεται ως χώρα-κλειδί για το μέλλον του εγχειρήματος.
Γιατί η νίκη Lula θεωρείται σημαντική
Υπό αυτό το πρίσμα, η νίκη του Lula αποκτά ευρύτερη σημασία.
Είναι η επικράτηση της πολιτικής αντίληψης που βλέπει τη Βραζιλία ως αυτόνομο παγκόσμιο γεωπολιτικό παίκτη και όχι ως περιφερειακό εταίρο της αμερικανικής γεωστρατηγικής.
Ο Lula υποστηρίζει τη συνέχιση της συμμετοχής της χώρας στους BRICS κι επιδιώκει την ενίσχυση των δεσμών της με άλλες αναδυόμενες Δυνάμεις του «Παγκόσμιου Νότου».
Αυτό δεν σημαίνει, απαραίτητα, ρήξη με τη συλλογική Δύση.
Άλλωστε, η Δύση, σύμφωνα με το μοντέλο διεθνών σχέσεων που ευαγγελίζεται ο Πολυπολισμός, συνιστά έναν από τους πόλους ισχύος του «Πολυπολικού Κόσμου».
Σημαίνει, όμως, άρνηση αποδοχής ενός κόσμου στον οποίο μόνο μία Δύναμη καθορίζει τους κανόνες και τα πρότυπα.
Η περίπτωση της Σερβίας
Η Σερβία - κράτος στην καρδιά των Δυτικών Βαλκανίων - είναι πολύ διαφορετική περίπτωση.
Δεν είναι παγκόσμια δύναμη.
Δεν είναι κράτος-μέλος των BRICS.
Δε διαθέτει το γεωπολιτικό, γεωοικονομικό και γεωστρατηγικό εκτόπισμα της Βραζιλίας.
Ωστόσο, η πολιτική σημασία των εκλογών είναι αξιοσημείωτη.
Η «Φοιτητική Λίστα» νίκησε τον Aleksandar Vučić χωρίς να υιοθετήσει ούτε μια ανοιχτά φιλοδυτική ούτε μια ανοιχτά φιλορωσική ταυτότητα.
Οι εκπρόσωποί της υποστηρίζουν τη στρατιωτική ουδετερότητα, απορρίπτουν τις κυρώσεις κατά της Ρωσίας και ζητούν οι μεγάλες στρατηγικές επιλογές να αποφασίζονται από τους ίδιους τους πολίτες.
Με άλλα λόγια, διεκδικούν αυτό που πολλοί θεωρούν ουσία της κυριαρχίας: το δικαίωμα μιας χώρας να επιλέγει μόνη τον δρόμο της.
Πρόκειται για το ίδιο ακριβώς που ευαγγελίζεται ο Πολυπολισμός: κυρίαρχα κέντρα ισχύος που αποφασίζουν ελεύθερα το αναπτυξιακό τους μοντέλο.
Πολυπολισμός ή απλώς εθνική αυτονομία;
Εδώ βρίσκεται η πιο ενδιαφέρουσα διάσταση.
Ίσως ούτε ο Lula ούτε οι Σέρβοι φοιτητές να μιλούν ανοικτά για «Πολυπολικό Κόσμο».
Όμως οι πολιτικές τους επιλογές κινούνται ή πρόκειται να κινηθούν προς την κατεύθυνση της μεγαλύτερης δυνατής αυτονομίας.
Κι αυτή ακριβώς η λογική βρίσκεται στον πυρήνα της πολυπολικής αντίληψης.
Όχι η αντιπαράθεση με τη Δύση, αλλά η άρνηση της αποκλειστικής εξάρτησης από οποιοδήποτε κέντρο ισχύος: Δυτικό, Ρωσικό, Σινικό, Ινδικό, Ιρανικό...
Έχει τελειώσει η μονοπολική εποχή;
Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό.
Οι ΗΠΑ εξακολουθούν να διαθέτουν τη μεγαλύτερη στρατιωτική ισχύ στον κόσμο.
Το δολάριο εξακολουθεί να κυριαρχεί στο διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Η Δύση εξακολουθεί να συγκεντρώνει τεράστια οικονομική και τεχνολογική ισχύ.
Από την άλλη πλευρά, η Κίνα, η Ρωσία, το Ιράν, οι BRICS και μια σειρά περιφερειακών δυνάμεων αμφισβητούν ολοένα και περισσότερο αυτή την πραγματικότητα.
Ίσως ο «Πολυπολικός Κόσμος» να μην έχει γεννηθεί ακόμη πλήρως.
Είναι όμως, σαφές, ότι η εποχή της αδιαμφισβήτητης μονοπολικής κυριαρχίας αμφισβητείται όσο ποτέ άλλοτε.
Συμπέρασμα
Οι εκλογές στη Βραζιλία και τη Σερβία δεν αλλάζουν από μόνες τους το μοντέλο της παγκόσμιας τάξης.
Αποτελούν, όμως, δύο ενδιαφέρουσες ενδείξεις μιας ευρύτερης διεθνούς τάσης: της αναζήτησης μεγαλύτερης εθνικής αυτονομίας σε έναν κόσμο όπου η ισχύς κατανέμεται πλέον σε περισσότερα κέντρα.
Είτε κανείς αποκαλεί αυτή την τάση «πολυπολισμό» είτε «στρατηγική ανεξαρτησία» είτε «κυριαρχία», το μήνυμα των δύο εκλογικών αναμετρήσεων φαίνεται να είναι κοινό: ολοένα περισσότερες κοινωνίες θέλουν οι αποφάσεις για το μέλλον τους να λαμβάνονται στις δικές τους «πρωτεύουσες» και όχι αλλού.
www.bankingnews.gr
Η μονοπολική στιγμή μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου
Για να κατανοήσει κανείς γιατί η λέξη «πολυπολισμός» βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο της διεθνούς συζήτησης, πρέπει να επιστρέψει στο 1991.
Η διάλυση της Ένωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών δε σήμανε απλώς το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.
Σήμανε και την εξαφάνιση του μοναδικού κράτους που μπορούσε να αμφισβητήσει γεωστρατηγικά τις Ηνωμένες Πολιτείες σε πλανητικό επίπεδο.
Για πρώτη φορά μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ουάσινγκτον βρέθηκε χωρίς ισότιμο γεωπολιτικό ανταγωνιστή.
Πολλοί Αμερικανοί αναλυτές μίλησαν τότε για τη «μονοπολική στιγμή» (unipolar moment), δηλαδή για μια περίοδο κατά την οποία οι ΗΠΑ διέθεταν στρατιωτική, οικονομική, τεχνολογική και διπλωματική υπεροχή χωρίς ιστορικό προηγούμενο.
Η δεκαετία του 1990 χαρακτηρίστηκε από τη διεύρυνση του ΝΑΤΟ, την αμερικανική ηγεμονία στους διεθνείς οργανισμούς, τις στρατιωτικοδιπλωματικές επεμβάσεις στα Βαλκάνια κι αργότερα από τους πολέμους στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ.
Για πολλούς παρατηρητές, το διεθνές σύστημα είχε αποκτήσει έναν κυρίαρχο πόλο γύρω από τον οποίο περιστρέφονταν οι εξελίξεις.
Οι ΗΠΑ ήταν ο ηγεμόνας.
Η αρχή της αμφισβήτησης
Ωστόσο, η μονοπολική περίοδος δε διήρκεσε όσο πίστευαν οι υποστηρικτές της.
Η άνοδος της Κίνας ως παγκόσμιας οικονομικής δύναμης, η επανεμφάνιση της Ρωσίας μετά τη δεκαετία του 1990 στις διεθνείς εξελίξεις, η ανάπτυξη της Ινδίας κι η ενίσχυση περιφερειακών δυνάμεων όπως η Βραζιλία, το Ιράν κι η Τουρκία άρχισαν να μεταβάλλουν σταδιακά τις ισορροπίες.
Συμβολικό σημείο καμπής θεωρείται από πολλούς η περίφημη ομιλία του Vladimir Putin στη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου το 2007.
Τότε ο Ρώσος πρόεδρος αμφισβήτησε ανοιχτά το αμερικανικό μοντέλο μονοπολικής κυριαρχίας, υποστηρίζοντας ότι ένας κόσμος που βασίζεται σε μία και μόνο Δύναμη είναι εγγενώς ασταθής.
Από εκείνο το σημείο κι έπειτα, η συζήτηση περί πολυπολικότητας άρχισε να αποκτά όλο και μεγαλύτερη βαρύτητα.
Τι είναι ο πολυπολισμός;
Παρά την ευρεία χρήση του όρου, ο πολυπολισμός δεν σημαίνει το ίδιο πράγμα για όλους.
Για τη Ρωσία και την ευρασιατική γεωπολιτική σχολή σκέψης σημαίνει κυρίως την ύπαρξη πολλών κέντρων-πόλων ισχύος που θα εμποδίζουν οποιαδήποτε χώρα να επιβάλλει μονομερώς τις αποφάσεις της στον υπόλοιπο κόσμο.
Για την Κίνα συνδέεται περισσότερο με την οικονομική πολυκεντρικότητα, την ενίσχυση του «Παγκόσμιου Νότου» και τη δημιουργία νέων δικτύων γεωοικονομικής συνεργασίας πέρα από τα παραδοσιακά Δυτικά κέντρα.
Για πολλές χώρες της Ασίας, της Αφρικής και της Λατινικής Αμερικής, ο πολυπολισμός σημαίνει κάτι ακόμη απλούστερο: περισσότερες επιλογές.
Η δυνατότητα να συνεργάζονται ταυτόχρονα με την Ουάσιγκτον, τις Βρυξέλλες, το Πεκίνο, τη Μόσχα ή άλλους περιφερειακούς γεωπολιτικούς παίκτες χωρίς να υποχρεώνονται να επιλέξουν αποκλειστικά ένα στρατόπεδο.
Οι BRICS κι η αναζήτηση μιας νέας ισορροπίας για το παγκόσμιο σύστημα
Σε αυτή τη συζήτηση ιδιαίτερη θέση κατέχει η ομάδα BRICS.
Αρχικά αποτελούμενη από τη Βραζιλία, τη Ρωσία, την Ινδία, την Κίνα και τη Νότια Αφρική, η ομάδα εξελίχθηκε σε έναν από τους βασικούς θεσμούς του λεγόμενου πολυπολικού κόσμου.
Οι BRICS δεν αποτελούν στρατιωτική συμμαχία.
Αποτελούν όμως μια πλατφόρμα μέσω της οποίας αναδυόμενες Δυνάμεις επιδιώκουν μεγαλύτερο ρόλο στην παγκόσμια οικονομία, μεγαλύτερη χρήση εθνικών νομισμάτων στις συναλλαγές και μικρότερη εξάρτηση από τους παραδοσιακούς Δυτικούς χρηματοπιστωτικούς θεσμούς.
Γι' αυτό και η Βραζιλία αντιμετωπίζεται ως χώρα-κλειδί για το μέλλον του εγχειρήματος.
Γιατί η νίκη Lula θεωρείται σημαντική
Υπό αυτό το πρίσμα, η νίκη του Lula αποκτά ευρύτερη σημασία.
Είναι η επικράτηση της πολιτικής αντίληψης που βλέπει τη Βραζιλία ως αυτόνομο παγκόσμιο γεωπολιτικό παίκτη και όχι ως περιφερειακό εταίρο της αμερικανικής γεωστρατηγικής.
Ο Lula υποστηρίζει τη συνέχιση της συμμετοχής της χώρας στους BRICS κι επιδιώκει την ενίσχυση των δεσμών της με άλλες αναδυόμενες Δυνάμεις του «Παγκόσμιου Νότου».
Αυτό δεν σημαίνει, απαραίτητα, ρήξη με τη συλλογική Δύση.
Άλλωστε, η Δύση, σύμφωνα με το μοντέλο διεθνών σχέσεων που ευαγγελίζεται ο Πολυπολισμός, συνιστά έναν από τους πόλους ισχύος του «Πολυπολικού Κόσμου».
Σημαίνει, όμως, άρνηση αποδοχής ενός κόσμου στον οποίο μόνο μία Δύναμη καθορίζει τους κανόνες και τα πρότυπα.
Η περίπτωση της Σερβίας
Η Σερβία - κράτος στην καρδιά των Δυτικών Βαλκανίων - είναι πολύ διαφορετική περίπτωση.
Δεν είναι παγκόσμια δύναμη.
Δεν είναι κράτος-μέλος των BRICS.
Δε διαθέτει το γεωπολιτικό, γεωοικονομικό και γεωστρατηγικό εκτόπισμα της Βραζιλίας.
Ωστόσο, η πολιτική σημασία των εκλογών είναι αξιοσημείωτη.
Η «Φοιτητική Λίστα» νίκησε τον Aleksandar Vučić χωρίς να υιοθετήσει ούτε μια ανοιχτά φιλοδυτική ούτε μια ανοιχτά φιλορωσική ταυτότητα.
Οι εκπρόσωποί της υποστηρίζουν τη στρατιωτική ουδετερότητα, απορρίπτουν τις κυρώσεις κατά της Ρωσίας και ζητούν οι μεγάλες στρατηγικές επιλογές να αποφασίζονται από τους ίδιους τους πολίτες.
Με άλλα λόγια, διεκδικούν αυτό που πολλοί θεωρούν ουσία της κυριαρχίας: το δικαίωμα μιας χώρας να επιλέγει μόνη τον δρόμο της.
Πρόκειται για το ίδιο ακριβώς που ευαγγελίζεται ο Πολυπολισμός: κυρίαρχα κέντρα ισχύος που αποφασίζουν ελεύθερα το αναπτυξιακό τους μοντέλο.
Πολυπολισμός ή απλώς εθνική αυτονομία;
Εδώ βρίσκεται η πιο ενδιαφέρουσα διάσταση.
Ίσως ούτε ο Lula ούτε οι Σέρβοι φοιτητές να μιλούν ανοικτά για «Πολυπολικό Κόσμο».
Όμως οι πολιτικές τους επιλογές κινούνται ή πρόκειται να κινηθούν προς την κατεύθυνση της μεγαλύτερης δυνατής αυτονομίας.
Κι αυτή ακριβώς η λογική βρίσκεται στον πυρήνα της πολυπολικής αντίληψης.
Όχι η αντιπαράθεση με τη Δύση, αλλά η άρνηση της αποκλειστικής εξάρτησης από οποιοδήποτε κέντρο ισχύος: Δυτικό, Ρωσικό, Σινικό, Ινδικό, Ιρανικό...
Έχει τελειώσει η μονοπολική εποχή;
Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό.
Οι ΗΠΑ εξακολουθούν να διαθέτουν τη μεγαλύτερη στρατιωτική ισχύ στον κόσμο.
Το δολάριο εξακολουθεί να κυριαρχεί στο διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Η Δύση εξακολουθεί να συγκεντρώνει τεράστια οικονομική και τεχνολογική ισχύ.
Από την άλλη πλευρά, η Κίνα, η Ρωσία, το Ιράν, οι BRICS και μια σειρά περιφερειακών δυνάμεων αμφισβητούν ολοένα και περισσότερο αυτή την πραγματικότητα.
Ίσως ο «Πολυπολικός Κόσμος» να μην έχει γεννηθεί ακόμη πλήρως.
Είναι όμως, σαφές, ότι η εποχή της αδιαμφισβήτητης μονοπολικής κυριαρχίας αμφισβητείται όσο ποτέ άλλοτε.
Συμπέρασμα
Οι εκλογές στη Βραζιλία και τη Σερβία δεν αλλάζουν από μόνες τους το μοντέλο της παγκόσμιας τάξης.
Αποτελούν, όμως, δύο ενδιαφέρουσες ενδείξεις μιας ευρύτερης διεθνούς τάσης: της αναζήτησης μεγαλύτερης εθνικής αυτονομίας σε έναν κόσμο όπου η ισχύς κατανέμεται πλέον σε περισσότερα κέντρα.
Είτε κανείς αποκαλεί αυτή την τάση «πολυπολισμό» είτε «στρατηγική ανεξαρτησία» είτε «κυριαρχία», το μήνυμα των δύο εκλογικών αναμετρήσεων φαίνεται να είναι κοινό: ολοένα περισσότερες κοινωνίες θέλουν οι αποφάσεις για το μέλλον τους να λαμβάνονται στις δικές τους «πρωτεύουσες» και όχι αλλού.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών