Η Ελλάδα οφείλει να έχει τη δυνατότητα να συμμετέχει ισότιμα στη διαμόρφωση της παγκόσμιας αφήγησης γύρω από τον Όμηρο - Γιατί οι πολιτισμοί δεν χάνονται μόνο όταν καταστρέφονται τα μνημεία τους.
Χάνονται όταν παύουν να αφηγούνται οι ίδιοι την ιστορία τους
Χάνονται όταν παύουν να αφηγούνται οι ίδιοι την ιστορία τους
Η συζήτηση γύρω από την κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» από τον Christopher Nolan δεν αφορά μόνο την επιλογή των ηθοποιών ή τη σκηνοθετική προσέγγιση ενός αρχαίου έργου.
Το βαθύτερο ζήτημα είναι πολύ μεγαλύτερο: αφορά το ποιος έχει σήμερα τη δύναμη να αφηγείται τις ιστορίες των πολιτισμών και ποιος καθορίζει τη μορφή με την οποία αυτές περνούν στη συλλογική μνήμη.
Η Ελλάδα έδωσε στον κόσμο τον Όμηρο, τους μεγάλους μύθους, τα αρχέτυπα και ένα μεγάλο μέρος της πνευματικής βάσης πάνω στην οποία οικοδομήθηκε ο δυτικός πολιτισμός.
Ωστόσο, εδώ και δεκαετίες, αντιμετωπίζει αυτή την κληρονομιά περισσότερο ως πολιτιστικό κεφάλαιο προς τουριστική αξιοποίηση και λιγότερο ως εργαλείο διεθνούς πολιτισμικής ισχύος.
Παραχωρεί τοπία, μνημεία, υποδομές, φορολογικά κίνητρα και οικονομικές διευκολύνσεις σε μεγάλες διεθνείς παραγωγές, χωρίς όμως να συμμετέχει ισότιμα στη δημιουργία της ίδιας της αφήγησης.
Με άλλα λόγια, η Ελλάδα προσφέρει το σκηνικό, αλλά άλλοι γράφουν το σενάριο.
Αυτό είναι ένα διαχρονικό χαρακτηριστικό των σχέσεων μεταξύ πολιτισμού και ισχύος.
Ο ηγεμονικός πολιτισμός ξαναγράφει τους εθνικούς μύθους
Οι ηγεμονικοί πολιτισμοί και οι μεγάλες οικονομικές δυνάμεις δεν περιορίζονται στην παραγωγή αγαθών. Παράγουν επίσης νοήματα, σύμβολα και ερμηνείες της ιστορίας.
Όποιος διαθέτει τα κεφάλαια, τα μέσα παραγωγής και τα παγκόσμια δίκτυα διανομής δεν δημιουργεί μόνο προϊόντα. Δημιουργεί τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και το παρελθόν τους.
Η Ρώμη επανερμήνευσε την ελληνική κληρονομιά μέσα από τη δική της αυτοκρατορική οπτική.
Η Αναγέννηση ανακατασκεύασε την εικόνα της αρχαιότητας.
Οι ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες χρησιμοποίησαν την κλασική παράδοση για να θεμελιώσουν τη δική τους πολιτισμική ταυτότητα.
Σήμερα, η παγκόσμια βιομηχανία θεάματος του Hollywood αποτελεί μία από τις ισχυρότερες μηχανές παραγωγής πολιτισμικής επιρροής.
Το Hollywood δεν μεταφέρει απλώς αρχαίους μύθους στην οθόνη.
Τους επανερμηνεύει μέσα από τις αξίες, τις κοινωνικές αντιλήψεις και τις πολιτισμικές προτεραιότητες της εποχής που τους παρουσιάζει.
Ο μύθος δεν είναι ποτέ ένα ακίνητο αντικείμενο.
Κάθε κοινωνία και κάθε εποχή τον ξαναδιαβάζει μέσα από τα δικά της ερωτήματα.
Όμως το κρίσιμο σημείο είναι ποιος διαθέτει τη δύναμη να επιλέξει ποια στοιχεία του μύθου θα προβληθούν, ποια θα μετασχηματιστούν και ποια θα υποχωρήσουν στο περιθώριο.
Η παγκοσμιοποίηση και η ισοπεδωτική δύναμη της ενιαίας αφήγησης
Η παγκοσμιοποίηση δημιούργησε έναν κόσμο όπου οι πολιτισμοί μπορούν να επικοινωνούν και οι ιστορίες μπορούν να ταξιδεύουν πολύ πέρα από τα γεωγραφικά τους όρια.
Ταυτόχρονα όμως δημιούργησε μια νέα ανισορροπία: δεν συμμετέχουν όλοι οι πολιτισμοί με τους ίδιους όρους στη διαμόρφωση της παγκόσμιας κουλτούρας.
Η παγκόσμια αγορά δεν είναι ουδέτερος χώρος.
Έχει κέντρα ισχύος.
Οι οικονομίες που διαθέτουν τεράστια κεφάλαια, τεχνολογική υπεροχή, πλατφόρμες διανομής και παγκόσμια επικοινωνιακή επιρροή αποκτούν μεγαλύτερη δυνατότητα να διαμορφώνουν όχι μόνο τι βλέπει ο κόσμος, αλλά και πώς το ερμηνεύει.
Έτσι, η παγκοσμιοποίηση μπορεί να λειτουργήσει και ως μηχανισμός πολιτισμικής ομογενοποίησης.
Διαφορετικές ιστορικές εμπειρίες, διαφορετικές παραδόσεις και διαφορετικοί τρόποι κατανόησης του κόσμου συχνά μεταφράζονται σε ένα κοινό παγκόσμιο πρότυπο αφήγησης, σχεδιασμένο για τη διεθνή αγορά.
Ο κίνδυνος δεν είναι η ανταλλαγή πολιτισμών. Οι μεγάλοι πολιτισμοί πάντοτε αλληλεπιδρούσαν.
Ο κίνδυνος είναι η άνιση ανταλλαγή.
Όταν ένας μικρότερος πολιτισμός διαθέτει την ιστορική πρώτη ύλη —τους μύθους, τα σύμβολα, τη μνήμη και τις απαρχές μιας παράδοσης— αλλά ένας ισχυρότερος οικονομικά πολιτισμός διαθέτει τα μέσα να την αναπαραστήσει παγκοσμίως, τότε η αφήγηση μεταφέρεται από τον δημιουργό της στον διαχειριστή της.
Ο Όμηρος γίνεται παγκόσμιο πολιτιστικό κεφάλαιο, αλλά η σύγχρονη εικόνα του καθορίζεται πλέον από εκείνους που έχουν τη δύναμη να τον παρουσιάσουν στο παγκόσμιο κοινό.
Η πολιτισμική κυριαρχία δεν διατηρείται μόνο με την καταγωγή
Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι μύθοι πρέπει να παραμείνουν αποκλειστική ιδιοκτησία ενός έθνους.
Οι ίδιοι οι αρχαίοι Έλληνες αναδημιουργούσαν και επανερμήνευαν συνεχώς τις παραδόσεις τους.
Το ζήτημα είναι η ισορροπία ισχύος.
Ένας πολιτισμός δεν διατηρεί την επιρροή του απλώς επειδή δημιούργησε κάτι σπουδαίο στο παρελθόν.
Τη διατηρεί όταν διαθέτει θεσμούς, παραγωγική ικανότητα, κεφάλαια και διεθνή παρουσία για να συνεχίσει να αφηγείται ο ίδιος την ιστορία του.
Η Γαλλία, για παράδειγμα, δεν άφησε τη δική της πολιτισμική κληρονομιά αποκλειστικά στα χέρια ξένων παραγωγών. Δημιούργησε μηχανισμούς χρηματοδότησης και προστασίας της εγχώριας δημιουργίας, ώστε η διεθνής αξιοποίηση της γαλλικής κουλτούρας να συνοδεύεται από γαλλική πολιτισμική παρουσία.
Η Ελλάδα αντίθετα συχνά συμπεριφέρεται σαν η κατοχή της κληρονομιάς να αρκεί για τη διατήρηση της επιρροής πάνω σε αυτήν.
Δεν αρκεί.
Ο πολιτισμός είναι και ισχύ.
Και η δύναμη απαιτεί στρατηγική.
Η Ελλάδα δεν πρέπει να προσπαθήσει να κλείσει τον Όμηρο στον εαυτό της.
Ο Όμηρος ανήκει στην ανθρωπότητα.
Αλλά η Ελλάδα οφείλει να έχει τη δυνατότητα να συμμετέχει ισότιμα στη διαμόρφωση της παγκόσμιας αφήγησης γύρω από αυτόν.
Γιατί οι πολιτισμοί δεν χάνονται μόνο όταν καταστρέφονται τα μνημεία τους.
Χάνονται όταν παύουν να αφηγούνται οι ίδιοι την ιστορία τους.
www.bankingnews.gr
Το βαθύτερο ζήτημα είναι πολύ μεγαλύτερο: αφορά το ποιος έχει σήμερα τη δύναμη να αφηγείται τις ιστορίες των πολιτισμών και ποιος καθορίζει τη μορφή με την οποία αυτές περνούν στη συλλογική μνήμη.
Η Ελλάδα έδωσε στον κόσμο τον Όμηρο, τους μεγάλους μύθους, τα αρχέτυπα και ένα μεγάλο μέρος της πνευματικής βάσης πάνω στην οποία οικοδομήθηκε ο δυτικός πολιτισμός.
Ωστόσο, εδώ και δεκαετίες, αντιμετωπίζει αυτή την κληρονομιά περισσότερο ως πολιτιστικό κεφάλαιο προς τουριστική αξιοποίηση και λιγότερο ως εργαλείο διεθνούς πολιτισμικής ισχύος.
Παραχωρεί τοπία, μνημεία, υποδομές, φορολογικά κίνητρα και οικονομικές διευκολύνσεις σε μεγάλες διεθνείς παραγωγές, χωρίς όμως να συμμετέχει ισότιμα στη δημιουργία της ίδιας της αφήγησης.
Με άλλα λόγια, η Ελλάδα προσφέρει το σκηνικό, αλλά άλλοι γράφουν το σενάριο.
Αυτό είναι ένα διαχρονικό χαρακτηριστικό των σχέσεων μεταξύ πολιτισμού και ισχύος.
Ο ηγεμονικός πολιτισμός ξαναγράφει τους εθνικούς μύθους
Οι ηγεμονικοί πολιτισμοί και οι μεγάλες οικονομικές δυνάμεις δεν περιορίζονται στην παραγωγή αγαθών. Παράγουν επίσης νοήματα, σύμβολα και ερμηνείες της ιστορίας.
Όποιος διαθέτει τα κεφάλαια, τα μέσα παραγωγής και τα παγκόσμια δίκτυα διανομής δεν δημιουργεί μόνο προϊόντα. Δημιουργεί τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και το παρελθόν τους.
Η Ρώμη επανερμήνευσε την ελληνική κληρονομιά μέσα από τη δική της αυτοκρατορική οπτική.
Η Αναγέννηση ανακατασκεύασε την εικόνα της αρχαιότητας.
Οι ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες χρησιμοποίησαν την κλασική παράδοση για να θεμελιώσουν τη δική τους πολιτισμική ταυτότητα.
Σήμερα, η παγκόσμια βιομηχανία θεάματος του Hollywood αποτελεί μία από τις ισχυρότερες μηχανές παραγωγής πολιτισμικής επιρροής.
Το Hollywood δεν μεταφέρει απλώς αρχαίους μύθους στην οθόνη.
Τους επανερμηνεύει μέσα από τις αξίες, τις κοινωνικές αντιλήψεις και τις πολιτισμικές προτεραιότητες της εποχής που τους παρουσιάζει.
Ο μύθος δεν είναι ποτέ ένα ακίνητο αντικείμενο.
Κάθε κοινωνία και κάθε εποχή τον ξαναδιαβάζει μέσα από τα δικά της ερωτήματα.
Όμως το κρίσιμο σημείο είναι ποιος διαθέτει τη δύναμη να επιλέξει ποια στοιχεία του μύθου θα προβληθούν, ποια θα μετασχηματιστούν και ποια θα υποχωρήσουν στο περιθώριο.
Η παγκοσμιοποίηση και η ισοπεδωτική δύναμη της ενιαίας αφήγησης
Η παγκοσμιοποίηση δημιούργησε έναν κόσμο όπου οι πολιτισμοί μπορούν να επικοινωνούν και οι ιστορίες μπορούν να ταξιδεύουν πολύ πέρα από τα γεωγραφικά τους όρια.
Ταυτόχρονα όμως δημιούργησε μια νέα ανισορροπία: δεν συμμετέχουν όλοι οι πολιτισμοί με τους ίδιους όρους στη διαμόρφωση της παγκόσμιας κουλτούρας.
Η παγκόσμια αγορά δεν είναι ουδέτερος χώρος.
Έχει κέντρα ισχύος.
Οι οικονομίες που διαθέτουν τεράστια κεφάλαια, τεχνολογική υπεροχή, πλατφόρμες διανομής και παγκόσμια επικοινωνιακή επιρροή αποκτούν μεγαλύτερη δυνατότητα να διαμορφώνουν όχι μόνο τι βλέπει ο κόσμος, αλλά και πώς το ερμηνεύει.
Έτσι, η παγκοσμιοποίηση μπορεί να λειτουργήσει και ως μηχανισμός πολιτισμικής ομογενοποίησης.
Διαφορετικές ιστορικές εμπειρίες, διαφορετικές παραδόσεις και διαφορετικοί τρόποι κατανόησης του κόσμου συχνά μεταφράζονται σε ένα κοινό παγκόσμιο πρότυπο αφήγησης, σχεδιασμένο για τη διεθνή αγορά.
Ο κίνδυνος δεν είναι η ανταλλαγή πολιτισμών. Οι μεγάλοι πολιτισμοί πάντοτε αλληλεπιδρούσαν.
Ο κίνδυνος είναι η άνιση ανταλλαγή.
Όταν ένας μικρότερος πολιτισμός διαθέτει την ιστορική πρώτη ύλη —τους μύθους, τα σύμβολα, τη μνήμη και τις απαρχές μιας παράδοσης— αλλά ένας ισχυρότερος οικονομικά πολιτισμός διαθέτει τα μέσα να την αναπαραστήσει παγκοσμίως, τότε η αφήγηση μεταφέρεται από τον δημιουργό της στον διαχειριστή της.
Ο Όμηρος γίνεται παγκόσμιο πολιτιστικό κεφάλαιο, αλλά η σύγχρονη εικόνα του καθορίζεται πλέον από εκείνους που έχουν τη δύναμη να τον παρουσιάσουν στο παγκόσμιο κοινό.
Η πολιτισμική κυριαρχία δεν διατηρείται μόνο με την καταγωγή
Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι μύθοι πρέπει να παραμείνουν αποκλειστική ιδιοκτησία ενός έθνους.
Οι ίδιοι οι αρχαίοι Έλληνες αναδημιουργούσαν και επανερμήνευαν συνεχώς τις παραδόσεις τους.
Το ζήτημα είναι η ισορροπία ισχύος.
Ένας πολιτισμός δεν διατηρεί την επιρροή του απλώς επειδή δημιούργησε κάτι σπουδαίο στο παρελθόν.
Τη διατηρεί όταν διαθέτει θεσμούς, παραγωγική ικανότητα, κεφάλαια και διεθνή παρουσία για να συνεχίσει να αφηγείται ο ίδιος την ιστορία του.
Η Γαλλία, για παράδειγμα, δεν άφησε τη δική της πολιτισμική κληρονομιά αποκλειστικά στα χέρια ξένων παραγωγών. Δημιούργησε μηχανισμούς χρηματοδότησης και προστασίας της εγχώριας δημιουργίας, ώστε η διεθνής αξιοποίηση της γαλλικής κουλτούρας να συνοδεύεται από γαλλική πολιτισμική παρουσία.
Η Ελλάδα αντίθετα συχνά συμπεριφέρεται σαν η κατοχή της κληρονομιάς να αρκεί για τη διατήρηση της επιρροής πάνω σε αυτήν.
Δεν αρκεί.
Ο πολιτισμός είναι και ισχύ.
Και η δύναμη απαιτεί στρατηγική.
Η Ελλάδα δεν πρέπει να προσπαθήσει να κλείσει τον Όμηρο στον εαυτό της.
Ο Όμηρος ανήκει στην ανθρωπότητα.
Αλλά η Ελλάδα οφείλει να έχει τη δυνατότητα να συμμετέχει ισότιμα στη διαμόρφωση της παγκόσμιας αφήγησης γύρω από αυτόν.
Γιατί οι πολιτισμοί δεν χάνονται μόνο όταν καταστρέφονται τα μνημεία τους.
Χάνονται όταν παύουν να αφηγούνται οι ίδιοι την ιστορία τους.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών