Ο επόμενος πόλεμος στη Μέση Ανατολή: Ισραήλ και Τουρκία σε τροχιά σύγκρουσης;
Οι Τούρκοι και Ισραηλινοί αξιωματούχοι ανταλλάσσουν εδώ και χρόνια απειλές και προσβολές μεταξύ τους.
Από την έναρξη του πολέμου του Ισραήλ στη Γάζα το 2023, η ρητορική αυτή σύγκρουση έχει γίνει ακόμη πιο σκληρή και φορτισμένη.
Ωστόσο, πλέον φαίνεται πως η κατάσταση κινείται πέρα από τα όρια της απλής διπλωματικής έντασης και πλησιάζει σε ένα πιο επικίνδυνο επίπεδο.
Κλιμακούμενη ρητορική και αμοιβαίες κατηγορίες
Στο Ισραήλ, πολιτικοί κύκλοι έχουν αρχίσει να εντάσσουν την Τουρκία, μαζί με το Ιράν, στη λίστα των σημαντικότερων απειλών για την εθνική ασφάλεια της χώρας.
Στις 23 Ιουνίου, Ισραηλινός υπουργός υποστήριξε ότι η Τουρκία και η Συρία έχουν πλέον αντικαταστήσει το Ιράν ως η μεγαλύτερη στρατηγική απειλή.
Λίγες ημέρες αργότερα, στις 28 Ιουνίου, το Ισραήλ προχώρησε σε μια ιστορικά φορτισμένη κίνηση, αναγνωρίζοντας τη γενοκτονία των Αρμενίων που διαπράχθηκε το 1915 από την Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Η Τουρκία απορρίπτει κατηγορηματικά τον χαρακτηρισμό αυτό, θεωρώντας ότι δεν πρόκειται ούτε για γενοκτονία ούτε για έγκλημα πολέμου.
Από την πλευρά της, η Τουρκία εντείνει τη ρητορική της. Ο πρόεδρος Recep Tayyip Erdogan έχει κατηγορήσει το Ισραήλ για γενοκτονία στη Γάζα, ενώ έχει προειδοποιήσει ότι οι ισραηλινοί βομβαρδισμοί σε Συρία και Λίβανο συνιστούν απειλή για την τουρκική ασφάλεια.
Παράλληλα, υψηλόβαθμοι Τούρκοι αξιωματούχοι έχουν εκφράσει ακόμη και ιδέες για μελλοντικό πολιτικό έλεγχο της Ιερουσαλήμ, παραπέμποντας σε ιστορικές αναφορές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η οποία κυβέρνησε την περιοχή έως το 1917.
Εσωτερική πολιτική και κατασκευή «εξωτερικού εχθρού»
Πίσω από τη σκληρή ρητορική κρύβονται και εσωτερικές πολιτικές σκοπιμότητες.
Ο πρωθυπουργός του Ισραήλ Benjamin Netanyahu, ενόψει εκλογικών αναμετρήσεων, επιχειρεί να διατηρήσει την εικόνα ενός κράτους υπό συνεχή απειλή, ενισχύοντας την ανάγκη για ισχυρή ηγεσία.
Αντίστοιχα, ο Recep Tayyip Erdogan, ο οποίος ενδέχεται να επισπεύσει πολιτικές εξελίξεις πριν από τις εκλογές του 2028, χρησιμοποιεί έναν εξωτερικό εχθρό για να αποσπάσει την προσοχή της κοινής γνώμης από τα οικονομικά προβλήματα, όπως ο πληθωρισμός περίπου 30% και τα υψηλά επιτόκια.
Ο φόβος της «περικύκλωσης»
Παρά τη δημόσια αντιπαράθεση, και οι δύο χώρες λειτουργούν υπό ένα κοινό αίσθημα στρατηγικής ανασφάλειας: τον φόβο περικύκλωσης από τον άλλο.
Το Ισραήλ ανησυχεί για την αυξανόμενη τουρκική παρουσία στη Συρία, αλλά και για τις αναδυόμενες στρατιωτικές συνεργασίες της Τουρκίας με χώρες όπως η Αίγυπτος, το Πακιστάν και η Σαουδική Αραβία.
Η Τουρκία, αντίστοιχα, βλέπει με ανησυχία τις ισραηλινές επιχειρήσεις σε Γάζα, Ιράν και Λίβανο, καθώς και την υποστήριξη του Ισραήλ προς κουρδικές ένοπλες ομάδες σε Συρία, Ιράν και Ιράκ.
Η αναλύτρια Asli Aydintasbas από το Brookings Institution σημειώνει ότι η τουρκική πολιτική ελίτ θεωρεί το Ισραήλ εμπόδιο σε σχεδόν κάθε σημαντικό περιφερειακό ζήτημα στο οποίο εμπλέκεται η Άγκυρα. Παρότι η άμεση στρατιωτική σύγκρουση παραμένει περιορισμένη πιθανότητα, δεν μπορεί πλέον να αποκλειστεί εντελώς.
Η Συρία ως κεντρικό πεδίο αντιπαράθεσης
Η Συρία αποτελεί το σημαντικότερο σημείο γεωπολιτικής τριβής μεταξύ των δύο χωρών.
Ο πόλεμος στη χώρα έχει δημιουργήσει παράλληλες ζώνες επιρροής. Η Τουρκία διατηρεί στρατιωτική παρουσία στο βόρειο τμήμα της Συρίας, ενώ το Ισραήλ δρα κυρίως στο νότιο, πραγματοποιώντας εκατοντάδες επιθέσεις σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις.
Μεταξύ των στόχων περιλαμβάνονται ακόμη και αεροπορικές βάσεις που φέρονται να είχαν προγραμματιστεί για τουρκική χρήση.
Οι στρατηγικοί στόχοι των δύο πλευρών παραμένουν εντελώς ασύμβατοι: η Τουρκία επιδιώκει μια ισχυρή και ενιαία συριακή κυβέρνηση, ενώ το Ισραήλ θεωρεί πιο ασφαλές ένα αδύναμο και κατακερματισμένο συριακό κράτος.
Παράλληλα, υπάρχει ένας άτυπος μηχανισμός επικοινωνίας μεταξύ των υπηρεσιών πληροφοριών των δύο χωρών, ο οποίος μέχρι στιγμής έχει αποτρέψει την τυχαία στρατιωτική σύγκρουση στο πεδίο.
Ιράν, περιφερειακές συμμαχίες και γεωπολιτική αναδιάταξη
Η πρόσφατη σύγκρουση γύρω από το Ιράν έχει ενισχύσει τη διπλωματική θέση της Τουρκίας, η οποία εμφανίζεται ως ενδιάμεσος δίαυλος μεταξύ ΗΠΑ και Τεχεράνης.
Παράλληλα, η Άγκυρα επιχειρεί να ενισχύσει την επιρροή της μέσω νέων αμυντικών συνεργασιών με χώρες όπως η Αίγυπτος, το Πακιστάν και η Σαουδική Αραβία.
Το Ισραήλ, από την άλλη πλευρά, δεν έχει καταφέρει να επιτύχει όλους τους στρατηγικούς του στόχους στο Ιράν, γεγονός που αυξάνει την εσωτερική πολιτική πίεση προς τον Netanyahu.
Ιδιαίτερη ενόχληση προκαλεί στο Ισραήλ η στενή σχέση του Donald Trump με τον Erdogan και η προοπτική συνεργασίας ΗΠΑ–Τουρκίας σε περιφερειακά ζητήματα, κυρίως στη Συρία.
Το ζήτημα των F-35 και η αμερικανική διάσταση
Ένα από τα πιο ευαίσθητα ζητήματα στις σχέσεις Ισραήλ–Τουρκίας είναι τα αμερικανικά μαχητικά F-35.
Η Τουρκία είχε παραγγείλει τα αεροσκάφη πριν από περίπου μία δεκαετία, όμως το 2019 οι ΗΠΑ πάγωσαν την παράδοση, μετά την αγορά του ρωσικού συστήματος αεράμυνας S-400 από την Άγκυρα.
Σήμερα, ο Donald Trump αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο επανεξέτασης της απόφασης, γεγονός που προκαλεί έντονη ανησυχία στο Ισραήλ, το οποίο παραμένει η μοναδική χώρα της περιοχής που διαθέτει F-35.
Ο Trump έχει δηλώσει δημόσια ότι εξετάζει την αποκατάσταση της συμφωνίας, λέγοντας χαρακτηριστικά για τον Erdogan ότι «πιθανόν θα κάνω κάτι που θα τον κάνει πολύ χαρούμενο».
Διπλωματικά κανάλια που δεν έχουν διακοπεί πλήρως
Παρά τις εντάσεις, οι διπλωματικές σχέσεις δεν έχουν καταρρεύσει ολοκληρωτικά.
Η Τουρκία διατηρεί ακόμη πρεσβεία στο Τελ Αβίβ και το Ισραήλ στην Άγκυρα, παρότι και οι δύο χώρες έχουν ανακαλέσει τους πρέσβεις τους από το 2023.
Οι εμπορικές ροές συνεχίζονται έμμεσα, μέσω τρίτων χωρών ή μέσω της Παλαιστινιακής Αρχής. Παράλληλα, ενεργειακές ροές από το Αζερμπαϊτζάν και το βόρειο Ιράκ συνεχίζουν να περνούν μέσω του τουρκικού λιμανιού Ceyhan προς το Ισραήλ.
Μετά Erdogan και Netanyahu: πιθανότητα επαναπροσέγγισης;
Ορισμένοι αναλυτές θεωρούν ότι μια αλλαγή ηγεσίας και στις δύο χώρες θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για αποκλιμάκωση.
Στη δεκαετία του 1990, Τουρκία και Ισραήλ είχαν στενή συνεργασία ως δύο μη αραβικές, φιλοδυτικές δυνάμεις της περιοχής.
Ωστόσο, σήμερα το κλίμα δυσπιστίας είναι πολύ βαθύτερο.
Ο υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας Hakan Fidan, πρώην επικεφαλής των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών, θεωρείται στο Ισραήλ ιδιαίτερα σκληρή και απρόβλεπτη προσωπικότητα, με υποτιθέμενες στενές σχέσεις με το Ιράν.
Ισραηλινοί αξιωματούχοι τον έχουν χαρακτηρίσει ακόμη και ως «τον πιο επικίνδυνο άνθρωπο για το Ισραήλ στην περιοχή».
Μια σύγκρουση ακόμη μακριά, αλλά όχι αδιανόητη
Παρότι μια άμεση στρατιωτική σύγκρουση μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας παραμένει προς το παρόν απίθανη, οι ενδείξεις δείχνουν σταδιακή επιδείνωση σε πολλαπλά επίπεδα: Συρία, Ιράν, Ανατολική Μεσόγειος και αμερικανική πολιτική.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο, όπως επισημαίνουν αναλυτές, δεν είναι ότι ένας τέτοιος πόλεμος είναι πιθανός σήμερα, αλλά ότι έχει πάψει να θεωρείται αδιανόητος.
www.bankingnews.gr
Από την έναρξη του πολέμου του Ισραήλ στη Γάζα το 2023, η ρητορική αυτή σύγκρουση έχει γίνει ακόμη πιο σκληρή και φορτισμένη.
Ωστόσο, πλέον φαίνεται πως η κατάσταση κινείται πέρα από τα όρια της απλής διπλωματικής έντασης και πλησιάζει σε ένα πιο επικίνδυνο επίπεδο.
Κλιμακούμενη ρητορική και αμοιβαίες κατηγορίες
Στο Ισραήλ, πολιτικοί κύκλοι έχουν αρχίσει να εντάσσουν την Τουρκία, μαζί με το Ιράν, στη λίστα των σημαντικότερων απειλών για την εθνική ασφάλεια της χώρας.
Στις 23 Ιουνίου, Ισραηλινός υπουργός υποστήριξε ότι η Τουρκία και η Συρία έχουν πλέον αντικαταστήσει το Ιράν ως η μεγαλύτερη στρατηγική απειλή.
Λίγες ημέρες αργότερα, στις 28 Ιουνίου, το Ισραήλ προχώρησε σε μια ιστορικά φορτισμένη κίνηση, αναγνωρίζοντας τη γενοκτονία των Αρμενίων που διαπράχθηκε το 1915 από την Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Η Τουρκία απορρίπτει κατηγορηματικά τον χαρακτηρισμό αυτό, θεωρώντας ότι δεν πρόκειται ούτε για γενοκτονία ούτε για έγκλημα πολέμου.
Από την πλευρά της, η Τουρκία εντείνει τη ρητορική της. Ο πρόεδρος Recep Tayyip Erdogan έχει κατηγορήσει το Ισραήλ για γενοκτονία στη Γάζα, ενώ έχει προειδοποιήσει ότι οι ισραηλινοί βομβαρδισμοί σε Συρία και Λίβανο συνιστούν απειλή για την τουρκική ασφάλεια.
Παράλληλα, υψηλόβαθμοι Τούρκοι αξιωματούχοι έχουν εκφράσει ακόμη και ιδέες για μελλοντικό πολιτικό έλεγχο της Ιερουσαλήμ, παραπέμποντας σε ιστορικές αναφορές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η οποία κυβέρνησε την περιοχή έως το 1917.
Εσωτερική πολιτική και κατασκευή «εξωτερικού εχθρού»
Πίσω από τη σκληρή ρητορική κρύβονται και εσωτερικές πολιτικές σκοπιμότητες.
Ο πρωθυπουργός του Ισραήλ Benjamin Netanyahu, ενόψει εκλογικών αναμετρήσεων, επιχειρεί να διατηρήσει την εικόνα ενός κράτους υπό συνεχή απειλή, ενισχύοντας την ανάγκη για ισχυρή ηγεσία.
Αντίστοιχα, ο Recep Tayyip Erdogan, ο οποίος ενδέχεται να επισπεύσει πολιτικές εξελίξεις πριν από τις εκλογές του 2028, χρησιμοποιεί έναν εξωτερικό εχθρό για να αποσπάσει την προσοχή της κοινής γνώμης από τα οικονομικά προβλήματα, όπως ο πληθωρισμός περίπου 30% και τα υψηλά επιτόκια.
Ο φόβος της «περικύκλωσης»
Παρά τη δημόσια αντιπαράθεση, και οι δύο χώρες λειτουργούν υπό ένα κοινό αίσθημα στρατηγικής ανασφάλειας: τον φόβο περικύκλωσης από τον άλλο.
Το Ισραήλ ανησυχεί για την αυξανόμενη τουρκική παρουσία στη Συρία, αλλά και για τις αναδυόμενες στρατιωτικές συνεργασίες της Τουρκίας με χώρες όπως η Αίγυπτος, το Πακιστάν και η Σαουδική Αραβία.
Η Τουρκία, αντίστοιχα, βλέπει με ανησυχία τις ισραηλινές επιχειρήσεις σε Γάζα, Ιράν και Λίβανο, καθώς και την υποστήριξη του Ισραήλ προς κουρδικές ένοπλες ομάδες σε Συρία, Ιράν και Ιράκ.
Η αναλύτρια Asli Aydintasbas από το Brookings Institution σημειώνει ότι η τουρκική πολιτική ελίτ θεωρεί το Ισραήλ εμπόδιο σε σχεδόν κάθε σημαντικό περιφερειακό ζήτημα στο οποίο εμπλέκεται η Άγκυρα. Παρότι η άμεση στρατιωτική σύγκρουση παραμένει περιορισμένη πιθανότητα, δεν μπορεί πλέον να αποκλειστεί εντελώς.
Η Συρία ως κεντρικό πεδίο αντιπαράθεσης
Η Συρία αποτελεί το σημαντικότερο σημείο γεωπολιτικής τριβής μεταξύ των δύο χωρών.
Ο πόλεμος στη χώρα έχει δημιουργήσει παράλληλες ζώνες επιρροής. Η Τουρκία διατηρεί στρατιωτική παρουσία στο βόρειο τμήμα της Συρίας, ενώ το Ισραήλ δρα κυρίως στο νότιο, πραγματοποιώντας εκατοντάδες επιθέσεις σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις.
Μεταξύ των στόχων περιλαμβάνονται ακόμη και αεροπορικές βάσεις που φέρονται να είχαν προγραμματιστεί για τουρκική χρήση.
Οι στρατηγικοί στόχοι των δύο πλευρών παραμένουν εντελώς ασύμβατοι: η Τουρκία επιδιώκει μια ισχυρή και ενιαία συριακή κυβέρνηση, ενώ το Ισραήλ θεωρεί πιο ασφαλές ένα αδύναμο και κατακερματισμένο συριακό κράτος.
Παράλληλα, υπάρχει ένας άτυπος μηχανισμός επικοινωνίας μεταξύ των υπηρεσιών πληροφοριών των δύο χωρών, ο οποίος μέχρι στιγμής έχει αποτρέψει την τυχαία στρατιωτική σύγκρουση στο πεδίο.
Ιράν, περιφερειακές συμμαχίες και γεωπολιτική αναδιάταξη
Η πρόσφατη σύγκρουση γύρω από το Ιράν έχει ενισχύσει τη διπλωματική θέση της Τουρκίας, η οποία εμφανίζεται ως ενδιάμεσος δίαυλος μεταξύ ΗΠΑ και Τεχεράνης.
Παράλληλα, η Άγκυρα επιχειρεί να ενισχύσει την επιρροή της μέσω νέων αμυντικών συνεργασιών με χώρες όπως η Αίγυπτος, το Πακιστάν και η Σαουδική Αραβία.
Το Ισραήλ, από την άλλη πλευρά, δεν έχει καταφέρει να επιτύχει όλους τους στρατηγικούς του στόχους στο Ιράν, γεγονός που αυξάνει την εσωτερική πολιτική πίεση προς τον Netanyahu.
Ιδιαίτερη ενόχληση προκαλεί στο Ισραήλ η στενή σχέση του Donald Trump με τον Erdogan και η προοπτική συνεργασίας ΗΠΑ–Τουρκίας σε περιφερειακά ζητήματα, κυρίως στη Συρία.
Το ζήτημα των F-35 και η αμερικανική διάσταση
Ένα από τα πιο ευαίσθητα ζητήματα στις σχέσεις Ισραήλ–Τουρκίας είναι τα αμερικανικά μαχητικά F-35.
Η Τουρκία είχε παραγγείλει τα αεροσκάφη πριν από περίπου μία δεκαετία, όμως το 2019 οι ΗΠΑ πάγωσαν την παράδοση, μετά την αγορά του ρωσικού συστήματος αεράμυνας S-400 από την Άγκυρα.
Σήμερα, ο Donald Trump αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο επανεξέτασης της απόφασης, γεγονός που προκαλεί έντονη ανησυχία στο Ισραήλ, το οποίο παραμένει η μοναδική χώρα της περιοχής που διαθέτει F-35.
Ο Trump έχει δηλώσει δημόσια ότι εξετάζει την αποκατάσταση της συμφωνίας, λέγοντας χαρακτηριστικά για τον Erdogan ότι «πιθανόν θα κάνω κάτι που θα τον κάνει πολύ χαρούμενο».
Διπλωματικά κανάλια που δεν έχουν διακοπεί πλήρως
Παρά τις εντάσεις, οι διπλωματικές σχέσεις δεν έχουν καταρρεύσει ολοκληρωτικά.
Η Τουρκία διατηρεί ακόμη πρεσβεία στο Τελ Αβίβ και το Ισραήλ στην Άγκυρα, παρότι και οι δύο χώρες έχουν ανακαλέσει τους πρέσβεις τους από το 2023.
Οι εμπορικές ροές συνεχίζονται έμμεσα, μέσω τρίτων χωρών ή μέσω της Παλαιστινιακής Αρχής. Παράλληλα, ενεργειακές ροές από το Αζερμπαϊτζάν και το βόρειο Ιράκ συνεχίζουν να περνούν μέσω του τουρκικού λιμανιού Ceyhan προς το Ισραήλ.
Μετά Erdogan και Netanyahu: πιθανότητα επαναπροσέγγισης;
Ορισμένοι αναλυτές θεωρούν ότι μια αλλαγή ηγεσίας και στις δύο χώρες θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για αποκλιμάκωση.
Στη δεκαετία του 1990, Τουρκία και Ισραήλ είχαν στενή συνεργασία ως δύο μη αραβικές, φιλοδυτικές δυνάμεις της περιοχής.
Ωστόσο, σήμερα το κλίμα δυσπιστίας είναι πολύ βαθύτερο.
Ο υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας Hakan Fidan, πρώην επικεφαλής των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών, θεωρείται στο Ισραήλ ιδιαίτερα σκληρή και απρόβλεπτη προσωπικότητα, με υποτιθέμενες στενές σχέσεις με το Ιράν.
Ισραηλινοί αξιωματούχοι τον έχουν χαρακτηρίσει ακόμη και ως «τον πιο επικίνδυνο άνθρωπο για το Ισραήλ στην περιοχή».
Μια σύγκρουση ακόμη μακριά, αλλά όχι αδιανόητη
Παρότι μια άμεση στρατιωτική σύγκρουση μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας παραμένει προς το παρόν απίθανη, οι ενδείξεις δείχνουν σταδιακή επιδείνωση σε πολλαπλά επίπεδα: Συρία, Ιράν, Ανατολική Μεσόγειος και αμερικανική πολιτική.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο, όπως επισημαίνουν αναλυτές, δεν είναι ότι ένας τέτοιος πόλεμος είναι πιθανός σήμερα, αλλά ότι έχει πάψει να θεωρείται αδιανόητος.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών