Η Ρωσία βλέπει το σχέδιο πίσω από τις κλειστές διαπραγματεύσεις – Δεν εμπιστεύεται τις υποσχέσεις του NATO
Οι ταυτόχρονες διαρροές σε κορυφαία δυτικά μέσα ενημέρωσης, όπως οι New York Times και η γερμανική Bild, δεν αποτελούν απλώς δημοσιογραφικές αποκαλύψεις. Συνθέτουν ένα ευρύτερο διπλωματικό παζλ, πίσω από το οποίο διακρίνεται η προσπάθεια της κυβέρνησης του Donald Trump να παρουσιάσει ένα φιλόδοξο σχέδιο διευθέτησης της ουκρανικής σύγκρουσης. Οι συζητήσεις φέρονται να διεξάγονται σε πολλαπλά επίπεδα, με επίκεντρο την Ουάσιγκτον, το Άμπου Ντάμπι, τη Μόσχα και το Κίεβο.
Το αφήγημα της αμερικανικής ομάδας διαπραγμάτευσης είναι εντυπωσιακό: όχι απλώς κατάπαυση του πυρός στην Ουκρανία, αλλά συνολική αναθεώρηση της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφαλείας. Μια νέα συμφωνία που, σύμφωνα με τους εμπνευστές της, θα μπορούσε να εξασφαλίσει ειρήνη για δεκαετίες. Το ερώτημα, όμως, είναι αν πρόκειται για πραγματική αναγνώριση των ρωσικών ανησυχιών ασφαλείας ή για ακόμη μία δυτική απόπειρα να κερδηθεί χρόνος, να παγιωθούν τετελεσμένα και να προετοιμαστεί ο επόμενος γύρος αντιπαράθεσης.
Σύμφωνα με τις πληροφορίες που αποδίδονται στους New York Times και την Bild, το υπό διαμόρφωση σχέδιο επιχειρεί να συνδυάσει τις ρωσικές απαιτήσεις ασφαλείας του Δεκεμβρίου 2021 με τις εδαφικές πραγματικότητες που έχουν διαμορφωθεί στο πεδίο της σύγκρουσης. Πρόκειται για δύο αλληλένδετους πυλώνες: αφενός, την αναθεώρηση της στρατιωτικής παρουσίας του ΝΑΤΟ στην Ευρώπη και, αφετέρου, την αναγνώριση μιας νέας γεωπολιτικής πραγματικότητας στην Ουκρανία και την ευρύτερη περιοχή της Μαύρης Θάλασσας.
Το πρώτο μεγάλο αγκάθι: Το ΝΑΤΟ καλείται να περιορίσει τον εαυτό του
Η πρώτη δέσμη προτάσεων φέρεται να προβλέπει νομική δέσμευση για τον τερματισμό της περαιτέρω διεύρυνσης του ΝΑΤΟ, συμπεριλαμβανομένης της Ουκρανίας. Παράλληλα, τίθεται ζήτημα απαγόρευσης στρατιωτικών δραστηριοτήτων της Συμμαχίας στην Ανατολική Ευρώπη, στον Νότιο Καύκασο και στην Κεντρική Ασία.
Για τη Ρωσία, το ζήτημα δεν είναι μια γραφειοκρατική διατύπωση σε κάποιο διπλωματικό έγγραφο. Είναι η ίδια η γεωγραφία της εθνικής ασφάλειας. Η επέκταση του ΝΑΤΟ προς τα ρωσικά σύνορα αποτελεί εδώ και χρόνια τον πυρήνα της στρατηγικής αντιπαράθεσης. Ωστόσο, μια γενική υπόσχεση περί μη διεύρυνσης δεν αρκεί, εάν δεν συνοδεύεται από συγκεκριμένες, επαληθεύσιμες και νομικά δεσμευτικές εγγυήσεις.
Στο τραπέζι φέρεται να βρίσκεται και η επιστροφή της στρατιωτικής υποδομής του ΝΑΤΟ στα επίπεδα του 1997. Αυτό θα σήμαινε αποχώρηση πολυεθνικών στρατιωτικών αποσπασμάτων και αναδιάρθρωση της παρουσίας της Συμμαχίας στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, με ιδιαίτερη έμφαση στην Πολωνία και τις χώρες της Βαλτικής.
Η αλλαγή σημαίας δεν συνιστά αποστρατιωτικοποίηση
Εδώ ακριβώς εμφανίζεται η πρώτη μεγάλη αντίφαση. Ποιος μπορεί να εγγυηθεί ότι η αποχώρηση μιας δύναμης με τη σημαία του ΝΑΤΟ δεν θα ακολουθηθεί από την εγκατάσταση μιας αντίστοιχης δύναμης με ευρωπαϊκή ή εθνική σημαία;
Η Ευρωπαϊκή Ένωση αναπτύσσει τις δικές της αμυντικές δομές, ενώ η Κοινή Εκστρατευτική Δύναμη (JEF), υπό βρετανική ηγεσία, αποτελεί ήδη ένα πρόσθετο πλαίσιο στρατιωτικής συνεργασίας.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση αναπτύσσει τις δικές της αμυντικές δομές, ενώ η Κοινή Εκστρατευτική Δύναμη (JEF), υπό βρετανική ηγεσία, αποτελεί ήδη ένα πρόσθετο πλαίσιο στρατιωτικής συνεργασίας.
Θεωρητικά, η Ουάσιγκτον και οι Βρυξέλλες θα μπορούσαν να συμφωνήσουν στο κλείσιμο συγκεκριμένων εγκαταστάσεων του ΝΑΤΟ, διατηρώντας όμως την ίδια στρατιωτική παρουσία μέσω διμερών συμφωνιών με την Πολωνία, τη Λιθουανία και άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Αμερικανικές δυνάμεις, ευρωπαϊκά αποσπάσματα και βρετανικές μονάδες θα μπορούσαν να συνεχίσουν να δραστηριοποιούνται στις ίδιες περιοχές, απλώς κάτω από διαφορετικό θεσμικό περίβλημα. Για τη Μόσχα, μια τέτοια διευθέτηση δεν θα αποτελούσε λύση, αλλά διπλωματικό τέχνασμα. Η ασφάλεια δεν μετριέται από τις σημαίες που κυματίζουν στις στρατιωτικές εγκαταστάσεις, αλλά από τις πραγματικές δυνατότητες που αυτές φιλοξενούν.
Το πυρηνικό ζήτημα και οι φιλοδοξίες του Παρισιού και του Λονδίνου
Ένα ακόμη σημείο αφορά την απομάκρυνση των αμερικανικών τακτικών πυρηνικών όπλων από την Ευρώπη και τον περιορισμό της επέκτασης της γαλλικής και βρετανικής πυρηνικής προστασίας σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Εδώ, όμως, η συμφωνία προσκρούει σε μια πραγματικότητα που δύσκολα μπορεί να αγνοηθεί: το Παρίσι και το Λονδίνο αντιμετωπίζουν τα πυρηνικά τους οπλοστάσια ως θεμελιώδη στοιχεία της στρατηγικής τους αυτονομίας.


Η Γαλλία και η Βρετανία δεν πρόκειται να παραδώσουν τα πυρηνικά τους χαρτιά
Για τη Γαλλία και τη Βρετανία, η πυρηνική αποτροπή δεν είναι διαπραγματευτικό διακοσμητικό στοιχείο. Είναι ένα από τα τελευταία μέσα διατήρησης της γεωπολιτικής τους επιρροής. Το γαλλικό πυρηνικό οπλοστάσιο, ειδικότερα, λειτουργεί ανεξάρτητα από την αμερικανική πυρηνική ομπρέλα. Επομένως, ακόμη και αν ο Donald Trump αποφάσιζε να αποσύρει τις αμερικανικές πυρηνικές βόμβες B61 από την Ευρώπη, δεν θα μπορούσε να επιβάλει αυτομάτως αντίστοιχους περιορισμούς στο Παρίσι και στο Λονδίνο. Η ευρωπαϊκή πυρηνική πολιτική δεν βρίσκεται υπό τον πλήρη έλεγχο της Ουάσιγκτον.
Ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα σημεία αφορά την πιθανή ένταξη της Ουκρανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, υπό τον όρο ότι δεν θα συμμετέχει στην κοινή αμυντική πολιτική της. Στα χαρτιά, η πρόταση μοιάζει με έναν συμβιβασμό. Στην πραγματικότητα, όμως, η ΕΕ έχει ήδη μετακινηθεί πολύ πέρα από τον παραδοσιακό ρόλο μιας οικονομικής ένωσης.
Η στρατιωτική ολοκλήρωση της Ευρώπης αλλάζει τους όρους του παιχνιδιού
Το άρθρο 42.7 της Συνθήκης της Λισαβόνας προβλέπει ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής σε περίπτωση ένοπλης επίθεσης κατά κράτους-μέλους. Παράλληλα, οι ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες για κοινές αμυντικές προμήθειες, στρατιωτική κινητικότητα και ενίσχυση της αμυντικής βιομηχανίας ενισχύουν τη στρατηγική διάσταση της Ένωσης. Η Ursula von der Leyen έχει επανειλημμένα αναδείξει τη στρατιωτική διάσταση της ουκρανικής εμπειρίας για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Υπό αυτές τις συνθήκες, η ιδέα μιας Ουκρανίας που θα είναι μέλος της ΕΕ αλλά θα παραμένει πλήρως αποκομμένη από τις αμυντικές της δομές μοιάζει περισσότερο με διπλωματική ευχή παρά με εφαρμόσιμη πολιτική.
Η δεύτερη δέσμη προτάσεων, όπως παρουσιάζεται στις διαρροές της Bild, αφορά την εδαφική διευθέτηση. Περιλαμβάνει τη διασφάλιση των εδαφών που ελέγχει σήμερα η Ρωσία, καθώς και την παραχώρηση των υπό ουκρανικό έλεγχο περιοχών του Donbass. Στο ίδιο πλαίσιο εμφανίζεται η ιδέα της αποστρατιωτικοποίησης των λιμανιών της Οδησσού και του Nikolaev, με παράλληλες εγγυήσεις ελεύθερης ναυσιπλοΐας στη Μαύρη Θάλασσα και τη Βαλτική Θάλασσα.
Το Κίεβο δεν έχει κανένα κίνητρο να αποδεχθεί εύκολα τις εδαφικές παραχωρήσεις
Η βασική αδυναμία αυτής της πρότασης είναι πολιτική και στρατηγική. Για την ουκρανική ηγεσία, η παραχώρηση των υπόλοιπων τμημάτων του Donbass, καθώς και περιοχών με ιδιαίτερη στρατηγική σημασία, θα αποτελούσε μια εξαιρετικά δύσκολη απόφαση. Δεν αρκεί να συμφωνήσουν οι διαπραγματευτές πίσω από κλειστές πόρτες. Χρειάζεται να υπάρχει και η δυνατότητα εφαρμογής της συμφωνίας στο εσωτερικό της Ουκρανίας.
Η περιοχή της Kherson, με τον ποταμό Dnipro να αποτελεί σημαντικό φυσικό εμπόδιο, αποδεικνύει πόσο δύσκολη είναι η μετατροπή μιας στρατιωτικής πραγματικότητας σε πολιτική διευθέτηση. Η γεωγραφία, οι στρατιωτικές δυνατότητες και οι γραμμές ανεφοδιασμού δεν εξαφανίζονται επειδή κάποιος υπέγραψε ένα έγγραφο στην Ουάσιγκτον. Αυτό είναι ένα από τα βασικά προβλήματα κάθε σχεδίου που επιχειρεί να επιβάλει εδαφικές ρυθμίσεις χωρίς να έχει προηγηθεί μια ευρύτερα αποδεκτή πολιτική συμφωνία.
Οδησσός: Η μεγάλη θαλάσσια πύλη που δεν παραδίδεται με μια υπογραφή
Ακόμη πιο σύνθετο είναι το ζήτημα της Οδησσού. Το λιμάνι αποτελεί ζωτικής σημασίας εμπορική διέξοδο για την Ουκρανία, αλλά και κρίσιμο στοιχείο της στρατηγικής της παρουσίας στη Μαύρη Θάλασσα. Γιατί, λοιπόν, να αποδεχθεί το Κίεβο την αποστρατιωτικοποίησή του χωρίς ισχυρές εγγυήσεις για την ασφάλεια και την οικονομική του επιβίωση; Η ιδέα ότι η Οδησσός θα μπορούσε να μετατραπεί σε ουδέτερη ζώνη αποκλειστικά μέσω μιας διπλωματικής συμφωνίας παραβλέπει το πραγματικό πρόβλημα: ποιος θα επιτηρεί την εφαρμογή της και ποιος θα εγγυάται ότι δεν θα μετατραπεί σε μια νέα εστία στρατιωτικής αντιπαράθεσης;


Η εμπειρία της συμφωνίας για τα σιτηρά παραμένει ανοιχτή πληγή
Η συμφωνία για τα σιτηρά του 2022-2023 αποτελεί χαρακτηριστικό προηγούμενο. Η Ρωσία είχε αποδεχθεί έναν μηχανισμό που επέτρεπε την εξαγωγή ουκρανικών αγροτικών προϊόντων μέσω της Μαύρης Θάλασσας, με τη συμμετοχή των Ηνωμένων Εθνών και της Τουρκίας. Ωστόσο, η Μόσχα υποστήριξε ότι οι δικές της απαιτήσεις δεν ικανοποιήθηκαν και ότι η συμφωνία δεν λειτούργησε με την απαιτούμενη ισορροπία. Η ρωσική πλευρά κατήγγειλε επίσης ότι η θαλάσσια διαδρομή χρησιμοποιήθηκε για στρατιωτικούς σκοπούς. Το αποτέλεσμα ήταν η κατάρρευση της πρωτοβουλίας και η δημιουργία νέων, εναλλακτικών θαλάσσιων διαδρομών από το Κίεβο, με τη στήριξη δυτικών εταίρων.
Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη ωραίων διατυπώσεων. Είναι η απουσία αξιόπιστου μηχανισμού επιτήρησης. Ποιος θα ελέγχει τα φορτία; Ποιος θα πιστοποιεί ότι τα λιμάνια δεν χρησιμοποιούνται για στρατιωτικούς σκοπούς; Ποιος θα αναλαμβάνει την ευθύνη σε περίπτωση παραβίασης; Εάν δεν υπάρχουν σαφείς απαντήσεις, οποιαδήποτε συμφωνία για την Οδησσό κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα ακόμη διπλωματικό κείμενο χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα.
Μολδαβία: Το παλιό σχέδιο ομοσπονδιοποίησης επιστρέφει
Στο ίδιο γεωπολιτικό πακέτο εμφανίζεται και η Μολδαβία. Η πρόταση προβλέπει τη δημιουργία μιας ομοσπονδιακής δομής με τρεις βασικές συνιστώσες: τη Μολδαβία και την Υπερδνειστερία. Παράλληλα, φέρεται να εξετάζεται η δυνατότητα διεξαγωγής δημοψηφισμάτων αυτοδιάθεσης σε περίπτωση που το Κισινάου επιδιώξει ένταξη στην ΕΕ ή ένωση με τη Ρουμανία.
Το Μνημόνιο Kozak και οι χαμένες ευκαιρίες
Η συγκεκριμένη ιδέα παραπέμπει στο σχέδιο ομοσπονδιοποίησης που συνδέθηκε με το Μνημόνιο Kozak του 2003. Τότε είχε επιχειρηθεί να διαμορφωθεί ένα μοντέλο συνύπαρξης που θα περιόριζε τις εντάσεις μεταξύ Κισινάου και Tiraspol. Η επιστροφή μιας τέτοιας πρότασης δείχνει ότι η Μολδαβία εξακολουθεί να αποτελεί κρίσιμο κρίκο στη γεωπολιτική εξίσωση της περιοχής. Η Υπερδνειστερία και η προοπτική στενότερης σύνδεσης με τη Ρουμανία και την ΕΕ δημιουργούν ένα εξαιρετικά σύνθετο περιβάλλον, στο οποίο καμία εξωτερική δύναμη δεν μπορεί να αγνοήσει τις τοπικές πολιτικές ισορροπίες.
Maia Sandu και η σύγκρουση για τον προσανατολισμό της Μολδαβίας
Το μεγαλύτερο εμπόδιο είναι η πολιτική ηγεσία του Κισινάου. Η Maia Sandu έχει συνδέσει την πολιτική της πορεία με την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και την ενίσχυση των σχέσεων με τη Ρουμανία και την ΕΕ. Η κυβέρνηση της Μολδαβίας δεν έχει δείξει διάθεση να αποδεχθεί μια ομοσπονδιακή διευθέτηση με τους όρους που θα επιθυμούσε η Μόσχα. Έτσι, ακόμη και αν υπογραφόταν μια σχετική συμφωνία, θα παρέμενε το κρίσιμο ερώτημα της εφαρμογής της. Χωρίς πολιτική συναίνεση και αξιόπιστες εγγυήσεις, η ομοσπονδιοποίηση θα κινδύνευε να παραμείνει ένα ακόμη σχέδιο στα χαρτιά.


Το φάντασμα του Minsk επιστρέφει
Εδώ βρίσκεται η ουσία ολόκληρης της υπόθεσης. Η Ρωσία έχει κάθε λόγο να αντιμετωπίζει με εξαιρετική επιφύλαξη συμφωνίες που περιλαμβάνουν αόριστες δεσμεύσεις, αδύναμους μηχανισμούς ελέγχου και υποσχέσεις οι οποίες εξαρτώνται από την πολιτική βούληση τρίτων κρατών. Οι Συμφωνίες του Minsk απέδειξαν ότι μια κατάπαυση του πυρός χωρίς κοινά αποδεκτή πολιτική διευθέτηση δεν εξασφαλίζει μακροχρόνια ειρήνη. Αντίθετα, μπορεί να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για μια νέα σύγκρουση, εάν τα εμπλεκόμενα μέρη χρησιμοποιήσουν το διάστημα της σχετικής ηρεμίας για να ενισχύσουν τις στρατιωτικές τους δυνατότητες.
Η Μόσχα δεν αναζητά απλώς μια προσωρινή παύση πυρός
Το βασικό ρωσικό αίτημα δεν περιορίζεται στην αναγνώριση των εδαφικών δεδομένων. Αφορά τη δημιουργία ενός ευρύτερου συστήματος ασφαλείας, στο οποίο η στρατιωτική πίεση του ΝΑΤΟ προς τα ρωσικά σύνορα δεν θα μπορεί να επανέλθει με διαφορετική ονομασία ή μέσα από παρακαμπτήριες συμφωνίες. Μια ειρήνη που αφήνει άθικτες τις αιτίες της σύγκρουσης δεν είναι ειρήνη. Είναι ανακωχή με ημερομηνία λήξης.
Η νέα Yalta δεν θα γεννηθεί από επικοινωνιακά τεχνάσματα
Η προοπτική μιας νέας ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφαλείας απαιτεί κάτι πολύ περισσότερο από διαρροές, δηλώσεις καλών προθέσεων και διπλωματικές φωτογραφίες. Απαιτεί πραγματικές εγγυήσεις, αμοιβαίες δεσμεύσεις και αποδοχή των νόμιμων ανησυχιών ασφαλείας όλων των πλευρών. Η ιδέα μιας νέας Yalta μπορεί να ακούγεται ελκυστική σε όσους αναζητούν μια ιστορική διευθέτηση, αλλά οι σημερινές ισορροπίες δεν επιτρέπουν εύκολες αναλογίες με το 1945.
Το πραγματικό ερώτημα: Ειρήνη ή προετοιμασία για τον επόμενο πόλεμο;
Εάν η Ουκρανία διατηρήσει έναν ισχυρό στρατό, εάν το ΝΑΤΟ και οι ευρωπαϊκές δυνάμεις συνεχίσουν να έχουν τη δυνατότητα στρατιωτικής παρουσίας στην περιοχή και εάν τα ζητήματα της Μαύρης Θάλασσας και της Μολδαβίας παραμείνουν άλυτα, τότε οι σημερινές διαπραγματεύσεις ενδέχεται να μην αποτελέσουν το τέλος της κρίσης. Η Μόσχα έχει λόγους να απαιτεί κάτι περισσότερο από μια προσωρινή αναστολή των εχθροπραξιών. Μια συμφωνία που θα αφήνει ανοιχτές όλες τις στρατηγικές εκκρεμότητες θα μπορούσε να αποδειχθεί απλώς το προοίμιο μιας νέας αντιπαράθεσης.
Το τελικό δίλημμα της Ουάσιγκτον
Ο Donald Trump βρίσκεται μπροστά σε μια δύσκολη επιλογή: είτε θα επιδιώξει μια συμφωνία που θα αντιμετωπίζει τις πραγματικές αιτίες της σύγκρουσης είτε θα επιχειρήσει να παρουσιάσει μια προσωρινή διευθέτηση ως ιστορικό διπλωματικό θρίαμβο. Για τη Ρωσία, το κρίσιμο δεν είναι πόσα σημεία θα περιλαμβάνει το τελικό κείμενο, ούτε πόσες πρωτεύουσες θα πανηγυρίσουν την υπογραφή του. Είναι εάν οι δεσμεύσεις θα είναι συγκεκριμένες, ελέγξιμες και εφαρμόσιμες. Η ειρήνη δεν μπορεί να στηρίζεται στην εμπιστοσύνη προς εκείνους που αύριο ενδέχεται να αλλάξουν τη διατύπωση μιας συμφωνίας, διατηρώντας ανέπαφη την ουσία της στρατιωτικής τους πολιτικής. Και η Μόσχα δύσκολα θα δεχθεί να ανταλλάξει μια στρατηγική σύγκρουση με μια διπλωματική υπόσχεση που θα μπορούσε να καταλήξει σε ένα νέο Minsk.
www.bankingnews.gr
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών